Stop met vragen waarom ze niet weggaat (het komt door de traumaband)

Waarom blijft ze bij hem? Het is de vraag van bezorgde ouders, wanhopige vrienden, gefrustreerde familieleden. En elke keer denk ik hetzelfde: jullie stellen de verkeerde vraag.

"Waarom blijft ze bij hem? Waarom gaat ze niet gewoon weg?"

Het is de vraag van bezorgde ouders, van wanhopige vrienden, van gefrustreerde familieleden. (En soms -helaas- ook van professionals.)

Een vraag uit liefde.

Een vraag uit machteloosheid.

En toch — elke keer dat ik die vraag hoor, denk ik hetzelfde: die vraag gaat de verkeerde kant op.

Niet omdat je niet mag bezorgd zijn.

Wel omdat de vraag een aanname draagt die niet klopt: dat blijven of weggaan een keuze is die iemand morgen kan maken als ze zou willen.

Voor wie in een gewelddadige relatie zit, werkt het niet zo.

En de vraag zelf — hoe goed bedoeld ook — kan onbedoeld pijn doen en het isolement vergroten.

(Een korte noot bij taal: ik schrijf hieronder "ze" omdat de overgrote meerderheid van slachtoffers van dwingende controle vrouwen zijn — maar mannen, niet-binaire mensen en mensen in gelijkgeslachtelijke relaties maken het ook mee. Wat hieronder staat geldt voor alle slachtoffers, ongeacht gender.)

De verkeerde vraag leidt tot verkeerde antwoorden

"Waarom gaat ze niet gewoon weg?"

Die vraag impliceert dat het een keuze is.

Een rationele beslissing waar wilskracht voor nodig is.

Maar dat klopt niet. De vraag onthult vooral hoe weinig we als samenleving begrijpen van wat er werkelijk gebeurt in het brein, het lichaam en de relationele werkelijkheid van iemand die jarenlang dwingende controle heeft ondergaan.

Ze suggereert dat het slachtoffer regie heeft over de situatie. Dat ze morgenochtend wakker kan worden en denken: "Vandaag ga ik weg." Dat de hindernis enkel haar eigen besluiteloosheid is.

Maar traumabinding werkt niet zo. Ze is niet rationeel, niet logisch, en zeker niet eenvoudig te doorbreken. Ze zit verankerd in het zenuwstelsel, in het geheugen, in het netwerk van afhankelijkheden, in de manier waarop de pleger systematisch ruimte heeft afgenomen. En ze houdt iemand vast op een manier die — voor wie het van buiten af bekijkt — bijna onbegrijpelijk is.

Ik hoor de frustratie van familieleden die hun dochter, zus of vriendin "iets" willen laten beslissen. Ik begrijp die frustratie. Maar ik weet ook wat erachter zit.

Niet dom.

Niet te zwak.

Niet masochistisch.

Geen van die labels klopt — en ze plakken op iemand die al dagelijks naar binnen toe wordt gekleineerd, doet meer kwaad dan goed.

Wat een traumaband eigenlijk is — kort

Voor wie het concept nieuw is: traumabinding (in de wetenschappelijke literatuur traumatic bonding) is de paradoxale emotionele band die ontstaat tussen iemand die misbruikt wordt en de pleger, juist door de afwisseling van geweld en sporadische warmte.

Het concept werd in 1981 geïntroduceerd door de psychologen Donald Dutton en Susan Painter [1], en uitgewerkt door Patrick Carnes in The Betrayal Bond (1997) [2].

De korte versie:

• Constante afwisseling tussen straf en schaarse warmte werkt verslavender dan consistente goede behandeling — Skinner toonde dat al aan met intermitterende versterking [3]

• Het zenuwstelsel kalibreert op chronische dreiging en gaat de pleger paradoxaal genoeg als "veiliger dan het onbekende" lezen — een effect dat past binnen de polyvagaaltheorie van Stephen Porges [4]

• Sociale isolatie maakt de pleger geleidelijk de belangrijkste bron van zowel pijn als troost

• De space for action (handelingsruimte) van het slachtoffer wordt systematisch verkleind, zodat zelfstandig handelen letterlijk moeilijker wordt — een concept van Liz Kelly, Nicola Sharp-Jeffs en Renate Klein [5]

Wat ervaringsdeskundigen vanbinnen voelen als "ik kan niet weg," is dus geen wilszwakte.

Het is een goed werkend zenuwstelsel dat onder extreme druk doet wat het kan om te overleven. Het verschil maken hier is fundamenteel.

Voor wie het mechanisme in detail wil begrijpen, schreef ik daar een uitgebreider blog over vanuit het perspectief van degene die er zelf in zit: Waarom we in een relatie met partnergeweld blijven en er zelfs naar terugkeren.

Hoe jouw vraag onbedoeld het isolement versterkt

Hier komt het pijnlijke deel — en het deel waar je als omstander wél iets aan kunt veranderen.

Wanneer iemand je vraagt "waarom ga je niet weg?", klinkt dat in de oren van iemand die jarenlang gekleineerd is vaak anders dan je bedoelt.

Niet als bezorgdheid. Wel als veroordeling.

Wanneer je zegt "ik zou dat nooit pikken," vertaalt het slachtoffer dat naar: "Jij bent zwakker dan ik."

Wanneer je gefrustreerd reageert omdat ze "weer terug is gegaan," bevestig je het gevoel dat niemand begrijpt wat er gebeurt.

Wanneer je je terugtrekt omdat het te zwaar wordt om aan te zien, sluit zich precies de deur waar haar redding doorheen had gekund.

Dat versterkt — zonder dat je dat wilt — wat de pleger al jaren vertelt: dat niemand haar zal geloven, dat niemand zoveel van haar houdt als hij, dat ze zonder hem niets is.

Jouw onbedoelde veroordeling wordt onderdeel van haar trauma.

Ik heb cliënten gehad die vertelden dat de reacties van familie en vrienden soms pijnlijker waren dan het misbruik zelf. Want van hun partner verwachtten ze inmiddels niets anders. Maar van hun geliefden hadden ze liefde en begrip verwacht, en kregen ze veroordeling en ongeduld.

Eén van mijn cliënten zei het zo: "Toen mijn zus eindelijk ophield met vragen waarom ik niet wegging, en begon te vragen hoe ze me kon helpen, voelde ik me voor het eerst in jaren niet alleen."

Dat is wat begrip kan doen. Geen redding — daarvoor is meer nodig — maar het doorbreken van isolement. En isolement is precies wat de pleger nodig heeft om zijn greep vast te houden.

Wat wél helpt — concreet

De verschuiving is klein in woorden en groot in effect.

Niet "waarom ga je niet weg?" maar "wat heb je nodig om veilig te zijn?" 

Niet "ik snap niet waarom je blijft" maar "ik begrijp dat het ingewikkelder is dan van buiten af lijkt." 

Niet "je moet hem verlaten" maar "ik geloof je, en ik ga niet weg."

Onder die andere vragen liggen een paar concrete dingen die je vandaag al kunt doen.

Oordeel niet, luister wel

Maak het niet jouw missie om haar te overtuigen weg te gaan.

Maak het wél jouw missie om iemand te zijn die ze blijft kunnen bellen.

Vragen stellen mag — niet om antwoorden af te dwingen, maar om begrip te tonen.

"Hoe is het thuis vandaag?"

"Wat heb je nodig?"

"Hoe gaat het echt met je?"

Geloof haar verhaal, ook als het inconsistent lijkt

Een vrouw die vandaag vertelt hoe wreed haar partner was en morgen vertelt over een mooi moment, liegt niet. Beide kloppen. Dat is precies hoe traumabinding werkt — de pleger is voor haar zowel bron van pijn als (schaarse) bron van warmte.

Daarmee leven is uitputtend en verwarrend voor haarzelf. Wat ze nodig heeft, is een omstander die niet eist dat het verhaal logisch wordt, want het is niet logisch.

Houd contact, ook na een terugkeer

Wanneer ze tijdens een hoopvolle periode wegging en weer terug is, is dat geen mislukking — niet voor haar, niet voor jou.

Onderzoek beschrijft het verlaten van een gewelddadige relatie consequent als een proces, geen eenmalige gebeurtenis: de meeste slachtoffers maken meerdere pogingen, met tussentijdse terugkeer, voordat het definitief lukt [6].

Elke poging leert haar iets.

Maar elke keer dat haar omgeving zegt "ik geef het op met jou," gaat een schakel kapot die op een volgende poging weer nodig is.

Houd contact open.

Ook tijdens "moeilijke" periodes.

Juist tijdens "moeilijke" periodes.

Bied praktische steun zonder voorwaarden

"Je kunt altijd bij ons logeren — ook even, ook nu meteen, ook zonder uitleg." 

Dat soort aanbiedingen, zonder de eis dat ze dan moet wegblijven, geeft haar een uitweg die niet vereist dat ze alles in één keer overziet.

Een sleutel die je geeft.

Een tas met basisspullen die ze bij jou mag bewaren.

Een wachtwoord dat jij weet als de hare gecompromitteerd raakt.

Geld waar jij alleen van weet.

Documenteer met haar mee — als ze dat wil

Een dagboek bijhouden is een van de krachtigste interventies tegen gaslighting.

Een tweede kopie van haar dagboek bij jou bewaren, of haar helpen om gebeurtenissen op te schrijven na een gesprek met jou, beschermt haar herinnering tegen de eenzijdige herkleuring die later komt.

Niet om bewijs te verzamelen tegen de pleger.

Wel om haar eigen waarneming te beschermen tegen zelftwijfel.

Erken dat "weggaan" niet de enige uitkomst is

Hier wijken we af van het simpele verhaal.

Slachtoffers van dwingende controle die kinderen hebben, beslissen soms — om goede redenen — niet (nu) te vertrekken.

Onderzoek over voortgezette dwingende controle na de scheiding toont waarom: bij gedeeld ouderschap kan het geweld na een scheiding namelijk juist intenser worden, via de kinderen en de procedures.

Soms is gefaseerd opbouwen van veiligheid een zorgvuldiger pad dan plots vertrekken.

Soms is voorbereiden meer waardevol dan vertrekken zonder plan.

Wat dat voor jou betekent: meet haar voortgang niet enkel af aan "ben je al weg?"

Meet ook in: zijn er meer dagboekpagina's?

Heeft ze haar paspoort bij ons in een kluis?

Heeft ze haar bankzaken stilletjes apart?

Heeft ze stiekem een advocaat gesproken?

Dat zijn even reële stappen op weg naar veiligheid.

Begrijp dat veiligheidsplanning trager gaat dan jij wenst

Onderzoek toont consistent dat het moment van weggaan of proberen weg te gaan het moment is waarop het risico op ernstig geweld of femicide piekt [7].

Dat is geen excuus voor passiviteit — wel een reden waarom veiligheidsplanning vóór een vertrek essentieel is.

Een hulpverlener, een vertrouwenspersoon bij 1712 of Veilig Thuis, of een gespecialiseerde advocaat kan helpen om dat veilig te organiseren.

Aandringen op een snel vertrek zonder plan kan haar in groter gevaar brengen.

Wees aanwezig zonder ultimatums

"Of hij gaat, of je bent mijn dochter niet meer" — die zin lost niets op.

Ultimatums werken bij dwingende controle averechts: ze geven haar nog één instantie waarin ze nu moet kiezen, en isolatie waar haar pleger op aast.

Wees liever de plek waar geen voorwaarden gelden.

"Wat er ook gebeurt, ik blijf je moeder/zus/vriendin."

Pas ook op voor jezelf

Een belangrijk stuk dat in veel artikels over dit thema ontbreekt: omstander zijn van iemand met een traumabinding is zelf zwaar.

Bezorgdheid die maar duurt en duurt.

Hopen op verandering die niet komt.

Getuige zijn van pijn die je niet kunt stoppen.

Dat heeft een naam in de literatuur — secundair trauma of empathische uitputting — en het is reëel [8].

Wat dat voor jou betekent:

• Zoek zelf steun. Iemand met wie je kunt praten over wat dit met jou doet, los van haar.

• Praat niet met iedereen in haar leven over haar situatie. Vertrouwelijkheid beschermt haar én voorkomt dat ze gaat voelen dat ze blootligt.

• Stel grenzen waar nodig. Je hoeft niet 24/7 beschikbaar te zijn. Een grens van jouw kant beschermt de relatie op langere termijn.

• Vergeet niet dat je niet verantwoordelijk bent voor haar keuzes. Wel voor jouw aanwezigheid, jouw geduld, jouw geloof in haar — niet voor wat zij wel of niet doet.

• Bel zelf naar 1712 of Veilig Thuis als omstander. Ja, dat kan. Je hoeft geen slachtoffer te zijn om advies te krijgen.

In organisatiekringen wordt vaak gezegd dat je je zuurstofmasker eerst zelf opzet voor je een ander helpt. Dat geldt ook hier.

Tot slot

Wat het slachtoffer in een traumabinding nodig heeft, is zelden iemand die haar overtuigt om weg te gaan.

Wat ze nodig heeft, is iemand die haar gelooft, blijft, en de juiste vragen stelt op een moment waarop zij die zelf niet kan stellen.

De onzichtbare ketting die haar bindt aan haar pleger is sterk.

Maar wat omstanders kunnen aanbieden — geduldige aanwezigheid, geloofwaardigheid, onvoorwaardelijk contact, een veilig achterland — kan op den duur sterker zijn.

Niet vandaag, niet in één gesprek, niet doordat jij de juiste woorden vindt.

Wel doordat je blijft.

Doordat je niet de zoveelste wordt die opgeeft.

Doordat je de uitzondering wordt op wat de pleger haar al die tijd vertelde.

Een traumaband doorbreek je zelden met wilskracht alleen.

Dat het zo moeilijk is, zegt niets over haar kracht.

Het is een normale reactie op iets abnormaals.

En het zegt — voor jou als omstander — vooral dat je voor het lange spel moet gaan, niet voor de snelle oplossing.

Voor jou — als omstander

Als je je zorgen maakt om iemand:

• Bel zelf 1712 (België) of Veilig Thuis 0800-2000 (Nederland) voor advies als omstander. Geen verbintenis, geen verplichting, vaak heel verhelderend.

• Wil je begrijpen wat zij vanbinnen meemaakt? Lees Waarom we in een relatie met partnergeweld blijven en er zelfs naar terugkeren.

• Wil je het patroon herkennen? Lees 15 tekenen van coercive control.

• Bezig met je eigen draagkracht? Therapieaanbod van Praktijk Elpida — ook omstanders en naasten zijn welkom.

Voor degene waar je je zorgen om maakt

Als ze ooit zelf zou willen lezen, of als jij iets met haar wil delen:

• Zit ze er nog middenin? → Hulp bij partnergeweld en dwingende controle

• Stopt het na een scheiding niet? → Dwingende controle na de scheiding

• Is ze eruit en wil ze herstellen? → Herstellen van partnergeweld

• Herkent ze het als narcistisch misbruik? → Psychisch geweld en narcistisch misbruik

Twijfel je wat kan helpen, voor jezelf of voor iemand anders? Boek een gratis kennismakingsgesprek van 20 minuten — telefonisch of via Zoom. Geen verbintenis, geen kosten.

Met warmte,

Eva

Bronnen en verder lezen

[1] Dutton, D. G., & Painter, S. L. (1981). Traumatic Bonding: The development of emotional attachments in battered women and other relationships of intermittent abuse. Victimology: An International Journal, 6(1-4), 139-155. Het paper dat de term traumatic bonding introduceerde.

[2] Carnes, P. (1997). The Betrayal Bond: Breaking Free of Exploitive Relationships. HCI. Klinische uitwerking van traumabinding en routes naar herstel.

[3] Ferster, C. B., & Skinner, B. F. (1957). Schedules of Reinforcement. Appleton-Century-Crofts. Klassiek werk over hoe intermitterende beloningen sterker conditioneren dan consistente.

[4] Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-Regulation. W. W. Norton. Wetenschappelijke onderbouwing van freeze- en fawn-responsen bij chronische dreiging.

[5] Sharp-Jeffs, N., Kelly, L., & Klein, R. (2018). Long Journeys Toward Freedom: The Relationship Between Coercive Control and Space for Action — Measurement and Emerging Evidence. Violence Against Women, 24(2), 163-185. Onderbouwing van het concept space for action.

[6] Anderson, D. K., & Saunders, D. G. (2003). Leaving An Abusive Partner: An Empirical Review of Predictors, the Process of Leaving, and Psychological Well-Being. Trauma, Violence, & Abuse, 4(2), 163-191. Empirische review die het verlaten van een gewelddadige relatie beschrijft als een meervoudig, niet-lineair proces. Noot bij het bekende cijfer "gemiddeld zeven keer": dat getal circuleert breed (o.a. via de Amerikaanse National Domestic Violence Hotline) maar mist een sterke primaire bron. Peer-reviewed studies rapporteren uiteenlopende gemiddelden — Dobash & Dobash (1980) en Walker (1979) noemen drie tot vijf pogingen, Barnett e.a. (1997) rond zes. De consensus is dat herhaalde pogingen de norm zijn; het exacte getal is onzeker en minder relevant dan het patroon.

[7] Campbell, J. C., Glass, N., Sharps, P. W., Laughon, K., & Bloom, T. (2007). Intimate Partner Homicide: Review and Implications of Research and Policy. Trauma, Violence, & Abuse, 8(3), 246-269. Documenteert dat het moment van verlaten of poging tot verlaten gepaard gaat met de hoogste risico's op ernstig geweld of femicide.

[8] Russin, S. E., & Stein, C. H. (2022). The Aftermath of Trauma and Abuse and the Impact on Family: A Narrative Literature Review. Trauma, Violence, & Abuse, 23(4), 1288-1301. Recente narratieve review (136 studies) die documenteert dat familieleden en naasten die trauma- en misbruikslachtoffers steunen zelf fysieke, emotionele, cognitieve, gedragsmatige, sociale en relationele impact ervaren, waaronder secundaire traumatische stress.