top of page
Zoeken

Narcistisch misbruik, dwingende controle en psychisch geweld: drie woorden, drie brillen

Waarom "wat deed hij of zij" je verder brengt dan "wat is hij of zij": bij de hulpverlener én bij de rechter.


3 brillen op narcistisch misbruik, dwingende controle en psychisch geweld


Iemand zit tegenover me en zegt: "Mijn ex is een narcist."

Vaak valt dat woord binnen de eerste vijf minuten.

Zo'n label doet iets wezenlijks: het geeft erkenning, de ervaring heeft een naam.


Wat ik daarmee kan, is samen kijken naar wat er precies gebeurd is, en of iemand daardoor onvrij is geworden.


Narcistisch misbruik, dwingende controle (in het Engels: coercive control), psychisch geweld. Die drie termen worden door elkaar gebruikt alsof ze hetzelfde betekenen: in reels op sociale media, in de pers, in de rechtszaal, soms ook door collega's.

Ze overlappen, maar inwisselbaar zijn ze niet.


En net nu het onderscheid begint te tellen, omdat de wetgever in beweging komt (in Nederland zichtbaarder dan in België), loont het om ze uit elkaar te halen.


Eén leesnoot vooraf. Ik schrijf hieronder "hij" voor wie controleert en "zij" voor wie het onderging, omdat dat de meest voorkomende verhouding is, niet de enige. Het omgekeerde bestaat, en het gebeurt ook in relaties tussen twee mannen of twee vrouwen.


En wie dit leest terwijl de situatie nog gaande is en zich onveilig voelt: in Vlaanderen kun je gratis en anoniem terecht bij 1712, in Nederland bij Veilig Thuis (0800-2000). Bij acuut gevaar bel je 112.



"Narcist", "psychopaat", "borderliner": wat een label wél en niet voor je doet

"Narcistisch misbruik" is vaak het eerste woord dat iemand vindt, en meestal is het een goed woord om mee te beginnen. Het richt de schijnwerper op de dader: dit overkwam je niet omdat je te gevoelig of te veeleisend bent, maar omdat er aan de andere kant iets grondig scheefzat. Voor wie jarenlang is kleingemaakt en telkens te horen kreeg dat het aan haar lag, is die kanteling geen detail. Ze is vaak het begin van herstel.


Steeds vaker hoor ik ook zwaardere woorden: "psychopaat", "sociopaat", "borderliner".

Soms komen mensen binnen met een halve DSM in het hoofd, opgepikt uit filmpjes en onlinetests.

Ik begrijp die zoektocht volkomen: als je iets onbegrijpelijks is aangedaan, wil je een categorie die het verklaart. Een naam maakt de chaos beter hanteerbaar.


Toch gebruik ik zo'n label liever als een deur dan als een eindpunt.

Er zit een grens aan wat je met een etiket over iemand anders kunt aanvangen, en die grens werkt uiteindelijk in jouw nadeel, niet in het zijne.


Eerst het klinische.

"Narcisme" is een persoonlijkheidstrek. De diagnose heet narcistische persoonlijkheidsstoornis en niemand kan die stellen bij iemand die hij nooit heeft onderzocht. Ik niet, en de filmpjes op je tijdlijn evenmin.

"Psychopaat" en "sociopaat" zijn zelfs geen officiële diagnoses: het handboek kent de antisociale persoonlijkheidsstoornis, en psychopathie is een verwant begrip dat met een specifiek instrument (de PCL-R) wordt gemeten door iemand die de persoon effectief onderzoekt.

"Borderline" verwijst naar een reële aandoening met vaak veel lijden: geen synoniem voor "emotioneel" of "onvoorspelbaar", en al zeker geen dadersprofiel.

Een diagnose maakt van niemand een pleger, en mensen met deze stoornis zijn statitstisch gezien vaker slachtoffer van geweld dan dader.


Ik zeg dat niet om te muggenziften, maar omdat het je beschermt.

Zodra "narcist" een woord wordt dat op elke lastige ex wordt geplakt, en dat is het eigenlijk al, verliest het zijn scherpte, en moeten uitgerekend de mensen met de zwaarste verhalen extra hard bewijzen dat het bij hen wél echt was.


Dan het praktische, want daar telt het echt.

Met "hij is een narcist" heb je een verklaring, maar nog geen houvast.

Een rechter spreekt zich niet uit over de persoonlijkheid van de tegenpartij op gezag van een ex-partner. Als persoonlijkheidsproblematiek er juridisch echt toe doet, gebeurt dat via een deskundige die de persoon zelf onderzoekt.

Een hulpverlener kan geen plan bouwen rond de psyche van iemand die niet in de kamer zit. Erger: het label kan zich tegen je keren. Wie "narcist" zegt, krijgt al snel te horen dat de ander precies hetzelfde beweert: woord tegen woord. Zeker in een scheiding, waar "zij is een borderliner, hij is een narcist" al te vaak wordt ingezet om iemand op voorhand ongeloofwaardig te maken, verplaatst het etiket de discussie naar iets wat niemand kan bewijzen.


Wat telt, is niet wat iemand ís, maar wat iemand dééd, en hoe stelselmatig.

Dus niet "hij is een narcist", maar: "hij las mijn berichten, hij controleerde waar ik was, hij loog over alles, bepaalde wie ik nog mocht zien en zette me publiek voor schut zodra ik iets voor mezelf deed".


Dat is geen label. Dat is gedrag, en gedrag kun je beschrijven, dateren en documenteren.

Een patroon is bovendien veel moeilijker te weerleggen dan een etiket: wie het patroon toont, staat sterker dan wie het woord herhaalt.


Het woord mag dus blijven. Het begint alleen pas echt te werken zodra je overschakelt van "wat is hij" naar "wat deed hij, en wat deed dat met mij".

Die vraag leidt naar een bril die je wél vooruithelpt. Die bril heeft een naam.



Dwingende controle (coercive control): een bril op het patroon

Dwingende controle draait de camera om.

Niet: wie is hij? Wel: wat doet hij, systematisch, en wat doet dat met jouw bewegingsruimte?


Het begrip komt van de Amerikaanse onderzoeker Evan Stark, die betoogde dat partnergeweld in de kern zelden over losse incidenten gaat en veel vaker over een strategie: een aanhoudend patroon van isoleren, intimideren, vernederen en controleren, waardoor iemand stap voor stap zijn autonomie verliest.


Stark noemde het een liberty crime: een misdrijf tegen je vrijheid, niet alleen tegen je lichaam. Dat ene kader verklaart in één keer waarom "maar hij heeft me nooit geslagen" volledig naast de kwestie zit.


Wat ik in de praktijk zoek, ligt dicht bij dat kader. Niet dé spectaculaire ruzie, wel de trage vernauwing.

Vrienden die stilaan wegvielen.

De ene keer een opmerking over je kleren, de andere keer over je moeder, tot je vanzelf begon te kiezen wat "geen gedoe" gaf.

Een volg-app "voor je veiligheid".

Een bankkaart die je moest verantwoorden.

En het duidelijkste teken van allemaal: dat je jezelf begon te censureren nog vóór er iets gezegd was. Wie voortdurend vooraf inschat hoe de ander zal reageren, leeft al in een kooi, ook al deed niemand de deur op slot.


Precies daarom is deze bril klinisch én juridisch bruikbaar waar het label dat niet was: je beschrijft geen karakter, je beschrijft een mechanisme, en een mechanisme laat sporen na.


Eén onderscheid hoort daarbij. Niet elke relatie die controlerend áánvoelt, is dwingende controle. Er bestaat ook hoogconflict: twee mensen die elkaar over en weer klemzetten, symmetrisch, allebei reactief, allebei ongelukkig.

Waar het om draait, is de asymmetrie: oefent één persoon stelselmatig macht uit terwijl de wereld van de ander krimpt, of houden twee mensen elkaar in een houdgreep?


Herken je de dingen hierboven (de vrienden die wegvielen, het voortdurend vooraf inschatten, het stilaan kleiner worden), dan is dat geen "gewone ruzie": dat ís die asymmetrie.


En juist door ze scherp te benoemen word je ernstiger genomen, niet minder.

Het verschil tussen conflict en geweld helder krijgen is zo belangrijk dat ik er een pagina aan wijdde: het verschil tussen conflict en geweld.

Wie de twee door elkaar haalt, laat echte slachtoffers in de kou staan, en dat wil ik net vermijden.



Psychisch geweld en de wet: waar staan België en Nederland?

Psychisch geweld is de breedste term, en meteen de meest juridische.

Het is de parapluterm van wetgevers en beleidsmakers: verbaal geweld, intimidatie, vernedering, bedreiging, isolatie, financiële controle. Soms één zwaar incident, soms een patroon.

Hier lopen België en Nederland uiteen, en dat verschil is groter dan de meeste posts suggereren.


In Nederland: een wetsvoorstel in de steigers

In Nederland is "straks strafbaar" letterlijk aan de orde.

Op 30 juni 2026 bevestigde de Hoge Raad dat psychische mishandeling zonder fysiek aspect níét onder het huidige mishandelingsartikel (art. 300 Sr) valt: mishandeling vereist een inwerking op het lichaam, en een uitbreiding daarvan is volgens de Hoge Raad aan de wetgever. Vrijwel tegelijk, op 29 juni 2026, bracht het kabinet een wetsvoorstel in internetconsultatie dat die leemte moet dichten.


De kern, in vier punten.


Eén: een zelfstandige strafbaarstelling van dwingende controle (een nieuw artikel 285aa Sr), met een maximum van vier jaar cel, hoger wanneer het in huiselijke kring gebeurt.


Twee: psychische mishandeling wordt als mishandeling strafbaar, al ligt de lat hoger dan de koppen suggereren: het voorstel vereist dat de geestelijke gezondheid daadwerkelijk is geschaad, met een aantoonbare psychische aandoening als gevolg. Documentatie van wat het met jóú deed, wordt daarmee juridisch nog belangrijker.


Drie: doodslag na een patroon van dwingende controle kan even zwaar worden bestraft als moord.


Vier: het klachtvereiste bij belaging vervalt en het Openbaar Ministerie kan bij dwingende controle uit eigen beweging vervolgen, ook als het slachtoffer niet durft of kan. (Daarnaast wordt sextortion, dreigen met het verspreiden van seksueel beeldmateriaal, een zelfstandig misdrijf.)


Belangrijk om nuchter te blijven: dit is een voorstel in consultatie, geen geldende wet. De consultatie loopt tien weken, daarna volgen advies, Raad van State en beide Kamers. Het woordje "straks" in al die koppen is geen detail.


In België: het kader bestaat al langer, in lagen

In België ligt het gelaagder, en deels ouder.


Sinds de wet van 30 oktober 1998 is belaging strafbaar (art. 442bis Sw.). Daarmee kreeg een deel van wat we vandaag psychisch geweld noemen een strafrechtelijke haak, al dekt belaging lang niet alles wat zich binnen een relatie afspeelt.


De wet Stop Feminicide van 13 juli 2023 zette een volgende stap: zij definieert dwingende controle uitdrukkelijk als voortdurende of herhaalde dwingende of controlerende gedragingen die psychische schade veroorzaken. Let wel: die wet voert geen apart misdrijf "dwingende controle" in, ze levert een gedeeld begrippenkader voor detectie, registratie en bescherming.


En op 1 september 2026 treedt het nieuwe Strafwetboek in werking (uitgesteld van 8 april), dat intrafamiliaal geweld strenger aanpakt, onder meer met strafverzwaring wanneer feiten tegen een (ex-)partner of in het bijzijn van een kind worden gepleegd.


Kort gezegd: in België staat het begrip dwingende controle al in de wet, alleen anders dan velen denken. En daar komt mijn belangrijkste bedenking.


Strafbaarstelling is nodig, maar ze is geen toverstaf.

Het knelpunt in de praktijk is zelden of er een etiket bestaat.

Het knelpunt is het bewijs van een patroon over tijd.


Ik heb dossiers gezien waarin elk afzonderlijk feit "te klein" was om er iets mee te doen (één bericht, één scène, één keer geld dat verdween), terwijl het geheel verstikkend was.

Precies daar loopt een rechtssysteem dat op incidenten is gebouwd vast.


Dat de wet stilaan leert denken in patronen in plaats van losse feiten, is winst.

Maar zonder documentatie, zonder professionals die het patroon herkennen en zonder screening die dwingende controle van hoogconflict onderscheidt, blijft die winst papier.



Waarom het verschil praktisch is, niet academisch

Het lijkt woordenspel. Dat is het niet. De term die je kiest, bepaalt welke vraag je stelt en wat je er vervolgens mee kunt.


"Narcist" geeft je een naam voor wat je overkwam, en dat is een echte eerste stap, maar een naam is nog geen houvast om iets mee op te bouwen.

"Dwingende controle" geeft je wél zo'n houvast: een patroon dat je kunt benoemen, herkennen en vastleggen, en dat je verlost van de onmogelijke opdracht om andermans psyche te bewijzen.

"Psychisch geweld" geeft je een juridische haak, nu al deels in België en straks wellicht ruimer in Nederland.


Concreet begint dat klein.

Noteer gebeurtenissen met datum, bewaar berichten en e-mails, houd bij wie erbij was en wat het met je functioneren deed: slaap, werk, contacten.

Losse feiten lijken te klein; samen tonen ze het patroon. Wat je daarbij wel en niet mag vastleggen (denk aan geluids- en videoopnames), verschilt per situatie: leg dat voor aan een advocaat voor je erop bouwt.


In een dossier claimen bovendien vaak beide partijen slachtofferschap.

Juist dan wint niet wie het hardste etiket plakt, maar wie het patroon het helderst kan tonen. Deze woorden, narcist, dwingende controle, gaan viraal, en alles wat viraal gaat, wordt ook platgeslagen: hoe meer een woord aan inflatie lijdt, hoe meer een gedocumenteerd patroon het verschil maakt voor wie het echt overkwam.


Ik praat daarom zelden met een cliënt over de vraag of de ex "echt" een narcist is.

Ik stel liever de andere vraag, die alle drie de woorden eigenlijk omcirkelen: ben je opgehouden vrij te zijn?


Is het antwoord ja, dan doet het er minder toe welk etiket we erop plakken, en des te meer wat we nu gaan doen.


Herken je dit? Je hoeft het niet alleen uit te zoeken

Misschien las je dit stuk met een knoop in je maag, omdat de trage vernauwing hierboven jouw verhaal is.

In mijn praktijk help ik mensen om dat patroon in kaart te brengen, te begrijpen wat het met hen deed en stap voor stap weer vrij te worden, ook wanneer er een scheiding of een juridisch traject speelt.


Twijfel je of je bij mij op de juiste plek bent? Plan dan een gratis kennismakingsgesprek van twintig minuten, telefonisch of via Zoom. Dan bekijken we of ik iets voor je kan betekenen en of het klikt, gratis, zonder enige verplichting.


Zorg goed voor jezelf.


Eva



Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen narcistisch misbruik en dwingende controle?

Narcistisch misbruik verklaart schadelijk gedrag vanuit de persoonlijkheid van de dader ("hij is een narcist").

Dwingende controle (coercive control) beschrijft het gedragspatroon zelf: stelselmatig isoleren, intimideren, vernederen en controleren waardoor iemand zijn vrijheid verliest.

Voor hulpverlening en justitie is dat patroon bruikbaarder dan een label, omdat gedrag te beschrijven en te documenteren valt en een diagnose van een ander niet.


Is psychisch geweld strafbaar in België?

Gedeeltelijk, en al langer. Sinds de wet van 30 oktober 1998 is belaging strafbaar (art. 442bis Sw.), wat een deel van psychisch geweld dekt.

De wet Stop Feminicide van 13 juli 2023 definieert daarnaast dwingende controle, al voert die wet geen apart misdrijf in.

Het nieuwe Strafwetboek, dat op 1 september 2026 in werking treedt, pakt intrafamiliaal geweld strenger aan.


Wordt dwingende controle strafbaar in Nederland?

Dat is de bedoeling van het wetsvoorstel dat sinds 29 juni 2026 in internetconsultatie staat: een zelfstandige strafbaarstelling van dwingende controle (art. 285aa Sr, tot vier jaar cel) en strafbaarstelling van psychische mishandeling met aantoonbare psychische schade.

Het is op dit moment nog een voorstel, geen wet.

De Hoge Raad bevestigde op 30 juni 2026 dat psychische mishandeling zonder fysiek aspect niet onder het huidige mishandelingsartikel valt en dat de wetgever aan zet is.


Hoe bewijs ik dwingende controle?

Niet met een psychische diagnose van je ex, wel met een gedocumenteerd patroon: concrete gedragingen met data, bewaarde berichten, getuigen, verslagen en de gevolgen voor jouw vrijheid en functioneren.

Omdat losse feiten vaak "te klein" lijken, is het geheel tonen essentieel.

Een gespecialiseerde hulpverlener of advocaat helpt je dat patroon in kaart te brengen en vertelt je wat je juridisch wel en niet mag vastleggen.


Voel je je onveilig? Bel 1712 (Vlaanderen, gratis en anoniem) of Veilig Thuis 0800-2000 (Nederland). Bij acuut gevaar: 112.



Bronnen

Schrijf je in op de spamvrije e-mail lijst

Wat krijg je in je inbox? Om de zoveel tijd stuur ik je een mail met iets wat ik bedacht, las of leerde: een nieuw blogartikel, een tip uit de praktijk, soms een uitnodiging voor een webinar. Niets meer, niets minder. Je kan op eender welk moment uitschrijven.

Praktijk Elpida - Eva Verween

Praktijkadres:

Jan De Lichte 24, 9090 Merelbeke-Melle

​BTW-nummer: BE0743842124

Werkgebied: Melle bij Gent, Merelbeke-Melle, Vlaanderen (Oost-Vlaanderen, West-Vlaanderen, Antwerpen, Vlaams-Brabant, Limburg), Brussel, Nederland en eender waar je Nederlandstalig bent.

Algemene Voorwaarden

Herroepingsbeleid

Privacyverklaring

©Eva Verween - Alle rechten voorbehouden

bottom of page